Phát huy tính tích cực, chủ động trong tự học, tự rèn luyện và phát triển kỹ năng số của học viên đào tạo sau đại học ở Học viện Chính trị

Trong bối cảnh giáo dục chuyển mạnh sang môi trường số, bên cạnh năng lực học thuật và năng lực nghiên cứu khoa học, học viên đào tạo sau đại học cần được trang bị và phát triển năng lực số, trong đó phát triển kỹ năng số giữ vai trò quan trọng, nhằm đáp ứng yêu cầu học tập, nghiên cứu và giảng dạy trong môi trường giáo dục hiện đại. Trong các giải pháp tổng thể, phát huy tính tích cực, chủ động trong tự học, tự rèn luyện và phát triển kỹ năng số của học viên đào tạo sau đại học ở Học viện Chính trị là giải pháp có vị trí, vai trò rất quan trọng.

Đối tượng học viên đào tạo sau đại học ở Học viện có vị trí và vai trò đặc thù. Đây là lực lượng cán bộ, giảng viên trong toàn quân được tuyển chọn và đào tạo ở trình độ thạc sĩ, tiến sĩ về lý luận chính trị, khoa học xã hội và nhân văn quân sự; sau khi tốt nghiệp sẽ trở thành đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu khoa học hoặc cán bộ lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan, đơn vị và nhà trường Quân đội. Vì vậy, trong bối cảnh giáo dục chuyển mạnh sang môi trường số, bên cạnh năng lực học thuật và năng lực nghiên cứu khoa học, học viên đào tạo sau đại học cần được trang bị và phát triển năng lực số, trong đó phát triển kỹ năng số giữ vai trò quan trọng, nhằm đáp ứng yêu cầu học tập, nghiên cứu và giảng dạy trong môi trường giáo dục hiện đại. Trong các giải pháp tổng thể, phát huy tính tích cực, chủ động trong tự học, tự rèn luyện và phát triển kỹ năng số của học viên đào tạo sau đại học ở Học viện Chính trị là giải pháp có vị trí, vai trò rất quan trọng.

Phát huy tính tích cực và chủ động của bản thân học viên giữ vai trò quyết định trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả của quá trình này. Mọi tác động từ chương trình đào tạo, môi trường học tập, nghiên cứu số hay cơ chế quản lý chỉ có thể phát huy tác dụng khi được học viên tiếp nhận một cách tự giác, chủ động và chuyển hóa thành hoạt động tự học, tự rèn luyện trong thực tiễn học tập và nghiên cứu khoa học. Do đó, phát huy vai trò chủ thể của học viên không chỉ là một giải pháp mang tính hỗ trợ, mà là điều kiện then chốt để kỹ năng số được hình thành bền vững, thực chất và gắn chặt với yêu cầu đào tạo sau đại học.

Đối với học viên đào tạo sau đại học, tính tích cực, chủ động trong phát triển kỹ năng số trước hết thể hiện ở nhận thức đầy đủ về vai trò của kỹ năng số đối với năng lực tự học, tự nghiên cứu và nghiên cứu độc lập trong môi trường số. Kỹ năng số không còn là công cụ phụ trợ, mà trở thành phương tiện thiết yếu để học viên tiếp cận tri thức khoa học hiện đại, tổ chức nghiên cứu có hệ thống và công bố kết quả khoa học theo chuẩn mực học thuật mới. Khi học viên nhận thức rõ điều này, việc rèn luyện kỹ năng số sẽ được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với mục tiêu học tập, yêu cầu luận văn, luận án và định hướng phát triển nghề nghiệp lâu dài.

Trong hoạt động đào tạo chính khóa, phát huy tính chủ động của học viên đòi hỏi chuyển mạnh từ cách tiếp cận “thực hiện nhiệm vụ được giao” sang “tự tổ chức quá trình học tập và nghiên cứu trong môi trường số”; “thực hiện tốt chủ trương "học thực chất", học viên tích cực, chủ động, tận dụng thời gian, công sức, trí tuệ trong quá trình tự học, tự nghiên cứu”. Học viên không chỉ tiếp nhận nội dung giảng dạy, mà cần chủ động tìm kiếm tài liệu khoa học số, khai thác cơ sở dữ liệu chuyên ngành, lựa chọn công cụ số phù hợp và xây dựng phương thức học tập, nghiên cứu hiệu quả cho bản thân. Quá trình này góp phần hình thành phương pháp học tập và nghiên cứu số mang tính cá nhân hóa, phù hợp với đặc thù đề tài và lĩnh vực nghiên cứu ở trình độ sau đại học.

Song song với đào tạo, công tác bồi dưỡng có vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng và củng cố tính tích cực, chủ động của học viên đối với phát triển kỹ năng số. Bồi dưỡng không nhằm thay thế vai trò tự học, mà giữ chức năng định hướng, hỗ trợ và tạo động lực để học viên tự rèn luyện kỹ năng số một cách liên tục, có kế hoạch. Thông qua bồi dưỡng, học viên có điều kiện nhận diện rõ những hạn chế của bản thân trong sử dụng công nghệ số, từ đó chủ động điều chỉnh phương pháp học tập, nghiên cứu và lựa chọn nội dung rèn luyện phù hợp với từng giai đoạn đào tạo.

Để phát huy hiệu quả vai trò chủ thể của học viên trong tự học, tự rèn luyện và phát triển kỹ năng số, cần tác động đồng thời, có trọng tâm vào nhận thức, động cơ và điều kiện thực hiện của người học. Trong đào tạo sau đại học, nếu chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức hay cung cấp công cụ mà không tạo được động lực nội sinh và môi trường hành động phù hợp, thì tính tích cực, chủ động của học viên khó có thể hình thành một cách bền vững. Vì vậy, việc đổi mới phương thức tổ chức đào tạo phải hướng trực tiếp tới việc đặt học viên vào vị trí trung tâm của quá trình học tập và nghiên cứu trong môi trường số.

Trong hoạt động đào tạo chính khóa, giảng viên và người hướng dẫn khoa học cần đổi mới cách giao nhiệm vụ theo hướng mở, giảm dần các yêu cầu mang tính tái hiện, tăng cường các nhiệm vụ đòi hỏi học viên phải tự tìm kiếm tài liệu số, tự lựa chọn công cụ nghiên cứu và tự chịu trách nhiệm về phương thức triển khai đề tài. Khi được đặt vào những tình huống học tập và nghiên cứu như vậy, học viên buộc phải chủ động vận dụng kỹ năng số để giải quyết nhiệm vụ, thay vì thụ động chờ đợi sự hướng dẫn chi tiết từ bên ngoài. Quá trình này không chỉ rèn luyện kỹ năng sử dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là hình thành năng lực tự tổ chức hoạt động học tập và nghiên cứu trong môi trường số. Cách tiếp cận đó phù hợp với tinh thần “phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học; rèn luyện năng lực tự học, tự nghiên cứu, lấy người học làm trung tâm”.

Trên cơ sở đổi mới cách giao nhiệm vụ học tập và nghiên cứu, cần tạo điều kiện để học viên từng bước hình thành phương pháp học tập và nghiên cứu số mang tính cá nhân hóa. Mỗi học viên, tùy theo đề tài, lĩnh vực và năng lực của bản thân, được khuyến khích lựa chọn cách thức khai thác tài liệu, xử lý dữ liệu và tổ chức nghiên cứu phù hợp, dưới sự định hướng học thuật của người hướng dẫn. Chính sự đa dạng trong phương pháp hành động số này giúp học viên phát triển kỹ năng số theo chiều sâu, gắn chặt với yêu cầu nghiên cứu độc lập ở trình độ sau đại học, thay vì áp dụng máy móc các khuôn mẫu sẵn có.

Trên nền tảng đó, việc triển khai mô hình “Hồ sơ tự rèn luyện kỹ năng số cá nhân gắn với quá trình đào tạo sau đại học” có ý nghĩa như một công cụ hỗ trợ quan trọng cho hoạt động tự học, tự rèn luyện của học viên. Theo mô hình này, mỗi học viên chủ động xây dựng và duy trì hồ sơ phản ánh toàn bộ quá trình rèn luyện kỹ năng số của bản thân trong suốt thời gian đào tạo. Hồ sơ không chỉ ghi nhận kết quả cuối cùng, mà làm rõ quá trình học viên tự xác định mục tiêu rèn luyện, tự lựa chọn nội dung và phương thức học tập, cũng như tự đánh giá mức độ tiến bộ của bản thân ở từng giai đoạn. Các minh chứng như kế hoạch rèn luyện theo tiến độ luận văn, luận án; quá trình khai thác học liệu số, cơ sở dữ liệu khoa học; sản phẩm nghiên cứu được thực hiện trong môi trường số; cùng với nhận xét học thuật của người hướng dẫn giúp hồ sơ trở thành một “bản đồ phát triển năng lực số” mang tính cá nhân.

Mô hình này không làm gia tăng gánh nặng quản lý hành chính, mà góp phần hình thành năng lực tự quản lý học tập và nghiên cứu của học viên - một yêu cầu cốt lõi của đào tạo sau đại học trong môi trường hiện đại.

Điểm cốt lõi của mô hình này là hồ sơ không được sử dụng như một công cụ kiểm tra hành chính, mà như một phương tiện tự quản lý học tập và tự điều chỉnh phương pháp hành động số của học viên. Thông qua việc thường xuyên cập nhật và rà soát hồ sơ, học viên hình thành năng lực phản tư học thuật, kịp thời nhận diện những hạn chế trong kỹ năng số của bản thân và chủ động điều chỉnh cách học, cách nghiên cứu cho phù hợp với yêu cầu đào tạo sau đại học.

Bên cạnh đó, việc hình thành các nhóm học tập, nghiên cứu số tự quản theo chuyên ngành hoặc hướng nghiên cứu cần được coi là một biện pháp quan trọng để nuôi dưỡng và lan tỏa tính tích cực, chủ động của học viên; 32,0% ý kiến khảo sát cũng đề xuất tăng cường các hoạt động seminar và trao đổi học thuật trên môi trường số. Trong các nhóm này, học viên chủ động chia sẻ kinh nghiệm tự học, sử dụng công cụ số, hỗ trợ nhau trong quá trình nghiên cứu và công bố khoa học, dưới sự định hướng học thuật của khoa chuyên ngành. Hoạt động của các nhóm tự quản không chỉ giúp học viên nâng cao kỹ năng số thông qua tương tác học thuật, mà còn góp phần hình thành văn hóa học tập và nghiên cứu số ở trình độ sau đại học, nơi tinh thần hợp tác, chia sẻ và cùng phát triển được đề cao.

Trong toàn bộ quá trình phát huy vai trò chủ thể của học viên, việc tự học và tự rèn luyện kỹ năng số phải luôn gắn chặt với ý thức chấp hành kỷ luật quân đội, bảo đảm an toàn thông tin và giữ vững định hướng chính trị - tư tưởng. Tính tích cực, chủ động của học viên không đồng nghĩa với tùy tiện trong sử dụng công nghệ, mà phải được thể hiện thông qua việc sử dụng công nghệ số một cách có trách nhiệm, đúng quy định và phục vụ đúng mục tiêu giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Có thể nói, thông qua việc triển khai đồng bộ các biện pháp trên, tính tích cực, chủ động của học viên trong tự học, tự rèn luyện và phát triển kỹ năng số được củng cố trên cả phương diện nhận thức, động cơ và phương pháp hành động. Khi đó, các tác động từ đào tạo, bồi dưỡng và quản lý không chỉ dừng lại ở yếu tố bên ngoài, mà được chuyển hóa thành năng lực nội sinh của người học. Qua đó khẳng định vai trò quyết định của nhân tố chủ thể trong mối quan hệ biện chứng giữa điều kiện số và năng lực số của học viên đào tạo sau đại học ở Học viện Chính trị trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Tài liệu tham khảo

1. Đảng ủy Hệ 5 (2025), Nghị quyết số 15-NQ/ĐU, ngày 05 tháng 8 năm 2025 về lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm học 2025 - 2026, Hà Nội.

2. Đảng ủy Học viện Chính trị (2024), Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm học 2024 - 2025, Hà Nội.

3. Số liệu do tác giả tổng hợp từ kết quả khảo sát học viên đào tạo sau đại học, Học viện Chính trị năm 2025.

Đảng ủy Hệ 5 (2025), Nghị quyết số 15-NQ/ĐU, ngày 05 tháng 8 năm 2025 về lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm học 2025 - 2026, Hà Nội, tr.6.